આપણી દુનિયા ખરેખર કેવી રીતે ચાલે છે? 5 આઘાતજનક હકીકતો

વૈશ્વિક નાણાં, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો અને યુનાઈટેડ નેશન્સની કાર્યવાહીઓ ઘણીવાર જટિલ અને દૂરની બાબતો લાગે છે. આપણે હેડલાઇન્સમાં મોટા આંકડાઓ અને રાજકીય નિવેદનો વાંચીએ છીએ, પરંતુ તેની પાછળની વાસ્તવિકતા શું છે તે સમજવું મુશ્કેલ બની શકે છે.

પરંતુ આ જટિલતા પાછળ કેટલીક આઘાતજનક વાસ્તવિકતાઓ છુપાયેલી છે. આ હકીકતો દર્શાવે છે કે કેવી રીતે શક્તિશાળી રાષ્ટ્રો અને નાણાકીય પ્રવાહો ઘણીવાર આપણા જાહેર કરેલા વૈશ્વિક લક્ષ્યોની વિરુદ્ધ દિશામાં કામ કરે છે. આ સત્યો આપણી પ્રાથમિકતાઓ, આપણા વિરોધાભાસો અને ભવિષ્યના પડકારોને ઉજાગર કરે છે.

આ લેખનો હેતુ યુએન (UN)ના તાજેતરના અહેવાલો અને વૈશ્વિક વિશ્લેષણમાંથી પાંચ સૌથી આશ્ચર્યજનક અને પ્રભાવશાળી તથ્યોને તમારી સમક્ષ રજૂ કરવાનો છે, જે એક સ્પષ્ટ સૂચિના રૂપમાં છે.

--------------------------------------------------------------------------------

પ્રકૃતિ બચાવવા માટે ખર્ચેલા દરેક ડોલર સામે, આપણે તેને નષ્ટ કરવા $30 ખર્ચીએ છીએ

યુનાઈટેડ નેશન્સ એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNEP) ના એક નવા અહેવાલમાં એક આઘાતજનક અસંતુલન બહાર આવ્યું છે: વૈશ્વિક સ્તરે પ્રકૃતિના રક્ષણ માટે રોકાણ કરાયેલા દરેક $1 ડોલર સામે, તેને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિઓ પર લગભગ $30 ડોલર ખર્ચવામાં આવે છે.

આંકડાઓ આ વાસ્તવિકતાને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. અહેવાલ મુજબ, 2023માં પ્રકૃતિ માટે સીધું નુકસાનકારક નાણાકીય ભંડોળ $7.4 ટ્રિલિયન ડોલર સુધી પહોંચી ગયું, જ્યારે પ્રકૃતિ-આધારિત ઉકેલો (Nature-based Solutions) માં રોકાણ માત્ર $220 બિલિયન ડોલર હતું. આ 30:1 નો ગુણોત્તર આબોહવા પરિવર્તન, જૈવવિવિધતાનું નુકસાન અને પ્રદૂષણના "ત્રિ-ગ્રહીય સંકટ" (triple planetary crisis) ને વધુ ઘેરું બનાવી રહ્યું છે.

પર્યાવરણીય પ્રણાલીઓના રક્ષણ માટે ખર્ચવામાં આવતા દરેક US1ડોલરસામે,વિનાશપરUS30 ડોલરથી વધુ ખર્ચવામાં આવે છે.

આ નાણાકીય અસંતુલન સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે જ્યાં સુધી આપણે નુકસાનકારક પ્રવૃત્તિઓમાંથી ભંડોળ હટાવીને પ્રકૃતિના સંરક્ષણ તરફ નહીં વાળીએ, ત્યાં સુધી આપણા પર્યાવરણીય લક્ષ્યો હાંસલ કરવા લગભગ અશક્ય છે.

આશ્ચર્યજનક સારા સમાચાર: પ્રકૃતિના સૌથી મોટા દુશ્મનોમાં ખાનગી રોકાણ ઘટી રહ્યું છે

એક તરફ જ્યાં આપણે પ્રકૃતિને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિઓમાં ટ્રિલિયન ડોલર ખર્ચી રહ્યા છીએ, ત્યાં એક આશાનું કિરણ પણ દેખાય છે. અશ્મિભૂત ઇંધણ, કૃષિ અને પાણીના ઉપયોગ માટે પર્યાવરણીય રીતે હાનિકારક સબસિડીમાં $2.4 ટ્રિલિયન ડોલરનું રોકાણ એક મોટી સમસ્યા છે.

પરંતુ, આ નકારાત્મક ચિત્ર વચ્ચે, એક અણધાર્યો સકારાત્મક વલણ જોવા મળ્યો છે. પ્રકૃતિને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડતા ક્ષેત્રો, જેમ કે તેલ અને ગેસમાં ખાનગી રોકાણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. આંકડા દર્શાવે છે કે આ ક્ષેત્રોમાં ખાનગી રોકાણ 2020માં $990 બિલિયન ડોલરથી ઘટીને 2023માં $519 બિલિયન ડોલર થઈ ગયું છે - એટલે કે ચાર વર્ષમાં 48% નો ઘટાડો.

આ હજી પણ એક નાનું પગલું છે, પરંતુ તે દર્શાવે છે કે ખાનગી મૂડીની દિશા બદલવી શક્ય છે. આ એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે કે બજાર અને રોકાણકારો ધીમે ધીમે પર્યાવરણીય જોખમોને ગંભીરતાથી લઈ રહ્યા છે.

USA એ સમુદ્રના સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાયદાને મંજૂરી આપી નથી

યુનાઈટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ફોર ધ લૉ ઓફ ધ સી (UNCLOS) એ વિશ્વના મહાસાગરો માટે એક વ્યાપક "નિયમ પુસ્તિકા" છે. 1982માં અપનાવવામાં આવેલી આ સંધિ, દેશોના દરિયાઈ અધિકારો અને જવાબદારીઓ નક્કી કરે છે, જેમાં એક્સક્લુઝિવ ઇકોનોમિક ઝોન (EEZ) જેવી મહત્વપૂર્ણ વિભાવનાઓનો સમાવેશ થાય છે.

આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે, તેના વૈશ્વિક મહત્વ હોવા છતાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે આજ સુધી આ સંધિને બહાલી (ratify) આપી નથી. આનું મુખ્ય કારણ સેનેટમાં રિપબ્લિકન પક્ષનો વિરોધ છે. તેઓ સંમેલનના ભાગ XI સાથે અસંમત છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રતળ પર મળતા ખનીજોના સમાન વિતરણ સાથે સંબંધિત છે. આનો અર્થ એ છે કે વિશ્વની સૌથી મોટી નૌકા શક્તિ સમુદ્રના શાસન માટેના વૈશ્વિક માળખાની બહાર કાર્ય કરે છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વિવાદોમાં તેની સ્થિતિને જટિલ બનાવે છે.

ભારત શા માટે 1951ના શરણાર્થી સંમેલનનો હસ્તાક્ષરકર્તા નથી

1951નું શરણાર્થી સંમેલન (1951 Refugee Convention) એ મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂની દસ્તાવેજ છે જે વ્યાખ્યાયિત કરે છે કે શરણાર્થી કોણ છે અને તેમના અધિકારોની રૂપરેખા આપે છે. તેનો મુખ્ય સિદ્ધાંત 'નોન-રિફોલમેન્ટ' (non-refoulement) છે, જે જણાવે છે કે શરણાર્થીને એવા દેશમાં પાછા ન મોકલવા જોઈએ જ્યાં તેમના જીવન અથવા સ્વતંત્રતાને ગંભીર ખતરો હોય.

આ એક પ્રભાવશાળી હકીકત છે કે ભારતે 1951ના શરણાર્થી સંમેલન અથવા તેના 1967ના પ્રોટોકોલને બહાલી આપી નથી. આ સ્થિતિ ભારતને શરણાર્થીઓ અંગે તેની પોતાની નીતિઓ ઘડવાની સ્વતંત્રતા આપે છે, પરંતુ તે જ સમયે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય શરણાર્થી સુરક્ષા પ્રણાલીની બહાર રાખે છે.

એક દુર્લભ સજા: યુએન માનવ અધિકાર પરિષદમાંથી બહાર કાઢવામાં આવવું

યુએન માનવ અધિકાર પરિષદ (UNHRC) એ યુએન સિસ્ટમની અંદર એક મુખ્ય સંસ્થા છે જે વિશ્વભરમાં માનવ અધિકારોના પ્રચાર અને રક્ષણ માટે જવાબદાર છે.

તાજેતરમાં, રશિયાને યુએન માનવ અધિકાર પરિષદમાંથી સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યું હતું. આ એક સામાન્ય ઘટના નથી. આ પગલાને જે બાબત વધુ ગંભીર બનાવે છે તે એ છે કે રશિયા ઇતિહાસમાં માત્ર બીજો દેશ બન્યો છે જેના સભ્યપદ અધિકારો છીનવી લેવામાં આવ્યા હોય. આ પહેલા, 2011માં લિબિયાને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યું હતું. આવી કાર્યવાહીની દુર્લભતા એ સંકેત આપે છે કે કોઈ દેશને માનવ અધિકાર પરિષદમાંથી સસ્પેન્ડ કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કેટલી મજબૂત અને વ્યાપક સંમતિની જરૂર પડે છે.

--------------------------------------------------------------------------------

વિરોધાભાસોથી ભરેલી દુનિયા

આ પાંચ તથ્યો સ્પષ્ટ કરે છે કે આપણું વિશ્વ આશ્ચર્યજનક નિયમો અને ઊંડા વિરોધાભાસો દ્વારા સંચાલિત છે. આ માત્ર અલગ-અલગ ઘટનાઓ નથી, પરંતુ એક પેટર્ન દર્શાવે છે: પર્યાવરણીય વિનાશ તરફ જંગી નાણાકીય પ્રવાહ, સમુદ્રના 'બંધારણ'ની બહાર કાર્યરત વિશ્વની સૌથી મોટી નૌકા શક્તિ, અને વૈશ્વિક શરણાર્થી માળખાથી અલગ રહેતું ભારત. આ ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સ્થાપિત સત્તા અને મૂડી પ્રવાહો એકીકૃત વૈશ્વિક વ્યવસ્થાના વિચારને જ પડકારે છે.

આ વિરોધાભાસી તથ્યોને સમજવું એ વૈશ્વિક મુદ્દાઓ સાથે વધુ વિચારપૂર્વક જોડાવા માટેનું પ્રથમ પગલું છે. આ જ્ઞાન આપણને વધુ સારા પ્રશ્નો પૂછવા અને વાસ્તવિક ઉકેલોની માંગ કરવા માટે સશક્ત બનાવે છે.

આપણા વૈશ્વિક લક્ષ્યો અને આપણા કાર્યોની વાસ્તવિકતા વચ્ચેના આ અંતરને જોતાં, તમને શું લાગે છે કે સૌથી અર્થપૂર્ણ પરિવર્તનની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ શકે છે?

પ્રકૃતિ બચાવવા કરતાં વિનાશ પાછળ ૩૦ ગણો ખર્ચ